Sara AZİMOVA
Kendi Devletinden Ayrı Kalan Nahçıvan Dünyanın İlgi Odağında: Yakın Zamanda Dünyaya Açılan Bir Kapıya Dönüşecek
Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in 11 Ağustos’ta Nahçıvan’a gerçekleştirdiği ziyaret, yalnızca özerk cumhuriyetin sosyoekonomik gelişimi açısından değil, Güney Kafkasya’nın geleceği bakımından da önemli bir gelişme oldu.
Devlet Başkanı, ziyaret kapsamında yerel medyaya verdiği röportajda Nahçıvan’ın gelecekteki kalkınma hedefleri, Azerbaycan-Ermenistan ilişkileri, Zengezur Koridoru, TRIPP projesi ve Avrasya’da şekillenen yeni ulaşım haritasına ilişkin önemli mesajlar verdi.
Uzun yıllar Azerbaycan’ın ana topraklarından ayrı kalan ve abluka koşullarında yaşayan Nahçıvan, artık tamamen yeni bir döneme giriyor. Burada söz konusu olan yalnızca özerk cumhuriyet ile Azerbaycan’ın ana toprakları arasında doğrudan kara bağlantısının kurulması değildir. Nahçıvan’ın, Güney Kafkasya’da Avrupa ile Asya’yı birbirine bağlayan başlıca ulaşım, enerji ve lojistik merkezlerinden birine dönüşmesi hedefleniyor.
Bir an için düşünelim: Uzun yıllar kendi devletinin ana topraklarıyla doğrudan kara bağlantısı bulunmayan bir bölge, yakın gelecekte farklı ülkeleri ve kıtaları birbirine bağlayan stratejik bir kavşağa dönüşecek. Bunu yalnızca coğrafi konumun sağladığı bir avantaj olarak değerlendirmek doğru olmaz. Bu sonucun arkasında Azerbaycan’ın yıllardır yürüttüğü kararlı dış politika, oluşturduğu güçlü altyapı ve kazandığı tarihî Zafer bulunuyor.
Azerbaycan, 2020 yılında topraklarını işgalden kurtardıktan sonra ülkenin batı bölgeleri ile Nahçıvan arasında doğrudan kara bağlantısının kurulması temel hedeflerden biri hâline geldi.
10 Kasım 2020’de imzalanan Üçlü Bildiri’de bölgedeki bütün ekonomik ve ulaşım bağlantılarının yeniden açılması öngörülüyordu. Belgenin dokuzuncu maddesine göre Ermenistan, Azerbaycan’ın batı bölgeleri ile Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti arasındaki ulaşım bağlantısının güvenliğini garanti etmeliydi.
Ancak savaştan sonraki beş yıl boyunca Ermenistan topraklarından geçmesi gereken hattın oluşturulması yönünde beklenen sonuç elde edilemedi. Azerbaycan konuyu defalarca gündeme getirse de süreç çeşitli gerekçelerle uzatıldı.
Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Nahçıvan’da verdiği röportajda bu süre içinde konunun hem Ermenistan hem de Rusya ile görüşüldüğünü belirtti. Buna rağmen yolun açılması yönünde somut bir adım atılmadı. Böylece önceki arabuluculuk mekanizması beklenen sonucu vermedi.
ABD’nin sürece katılmasının ardından ise durum değişti. 8 Ağustos 2025’te Washington’da Azerbaycan, ABD ve Ermenistan liderlerinin katılımıyla gerçekleştirilen görüşme, bölgede yeni bir siyasi dönemin başlangıcı oldu. Görüşmede Azerbaycan’ın ana topraklarını Nahçıvan’a bağlayacak güzergâhın TRIPP projesi kapsamında hayata geçirilmesi konusunda anlaşmaya varıldı.
Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in açıklamasına göre projenin uygulanmasına başlandı. Devlet Başkanı, ABD Başkanı Donald Trump ile gerçekleştirdiği son telefon görüşmesinde de bu konunun ele alındığını, tarafların projenin kısa sürede hayata geçirileceğine olan güvenlerini dile getirdiklerini bildirdi.
TRIPP projesi, ABD’nin Güney Kafkasya’daki rolüne yeni bir boyut kazandırıyor. Washington artık yalnızca Azerbaycan ile Ermenistan arasındaki görüşmelere katılan bir taraf olarak değil, aynı zamanda somut bir ekonomik ve altyapı girişiminin siyasi güvencelerinden biri olarak hareket ediyor.
Donald Trump yönetiminin yaklaşımına göre kalıcı barış yalnızca belgelerin imzalanmasıyla sağlanamaz. Barışın güçlendirilmesi için taraflar arasında ortak ekonomik çıkarların da oluşturulması gerekir.
TRIPP projesi tam olarak bu amaca hizmet edebilir. Güzergâhın faaliyete geçmesi; Azerbaycan, Ermenistan ve Türkiye arasındaki ekonomik ilişkilerin genişlemesine, Ermenistan’ın bölgesel izolasyondan çıkmasına ve Güney Kafkasya’nın daha büyük ulaşım sistemlerine bağlanmasına imkân sağlayacak.
Projenin ABD açısından önemi yalnızca Azerbaycan-Ermenistan ilişkilerinin normalleşmesiyle sınırlı değildir. Yeni güzergâh, Washington’ın Avrupa ile Asya arasındaki alternatif ulaşım ve enerji hatlarının oluşturulmasında daha aktif rol oynamasına olanak tanıyacak.
Son yıllarda yaşanan savaşlar, yaptırımlar, deniz yollarında ortaya çıkan güvenlik sorunları ve tedarik zincirlerindeki aksamalar, yeni güzergâhlara duyulan ihtiyacı artırdı. Azerbaycan ve Nahçıvan üzerinden geçecek hat, bu açıdan Batı için de özel önem taşıyor.
TRIPP projesinin hayata geçirilmesi Ermenistan açısından da önemli siyasi ve ekonomik fırsatlar yaratıyor. Erivan uzun zamandır “koridor” kavramının ülkenin egemenliğiyle ilgili endişelere yol açtığını dile getiriyor. Yeni mekanizma ise ulaşım bağlantılarının tarafların toprak bütünlüğüne ve egemenliğine saygı ilkesi temelinde açılmasını öngörüyor.
Bu açıdan, kavramlar üzerindeki tartışmaları sürdürmek yerine bütün tarafların çıkarlarını dikkate alan işler bir mekanizmanın oluşturulması daha önemlidir.
Ermenistan projeye katılarak uzun yıllardır devam eden bölgesel izolasyondan çıkabilir, transit gelirleri elde edebilir, yabancı yatırım çekebilir ve yeni pazarlara erişim sağlayabilir. Yol Ermenistan topraklarından geçeceği için ülke; Azerbaycan, Türkiye, Orta Asya ve Avrupa ile ekonomik ilişkilerini genişletme fırsatı elde edecek.
Azerbaycan hâlihazırda Gürcistan, Türkiye, İran ve Orta Asya ülkeleriyle geniş ulaşım bağlantılarına sahiptir. Bakü-Tiflis-Kars demir yolu, Trans-Hazar Uluslararası Taşımacılık Güzergâhı ve Kuzey-Güney Koridoru, ülkemizin alternatif imkânlarını artırıyor.
Dolayısıyla Zengezur güzergâhı Azerbaycan için tek çıkış yolu değildir. Ancak bu güzergâh, en kısa ve ekonomik açıdan en verimli yollardan biridir. Ermenistan açısından ise söz konusu proje, bölgenin gelecekteki kalkınmasında yer almak bakımından son yılların en büyük fırsatlarından biridir.
Erivan bir seçimle karşı karşıyadır: Geçmişteki çatışmaların ağır yükünü taşımaya devam etmek ya da akılcı bir politika izleyerek yeni bölgesel iş birliği sisteminin bir parçasına dönüşmek.
Azerbaycan, siyasi anlaşmaların tamamlanmasını beklemeden İkinci Karabağ Savaşı’nın ardından kendi topraklarında kara ve demir yollarının inşasına başladı.
Horadiz-Ağbend kara yolu artık tamamlanmak üzere. Demir yolu hattının ise gelecek yıl Ermenistan sınırına ulaştırılması planlanıyor. Azerbaycan, projenin kendi topraklarından geçen bölümünü tamamlamak için hem siyasi iradeye hem mali kaynağa hem de teknik imkânlara sahip olduğunu gösteriyor.
Ermenistan topraklarında inşa edilmesi gereken demir yolu bölümünün uzunluğu yalnızca 42 kilometredir. Bu bölüm tamamlandıktan sonra Azerbaycan’ın ana toprakları ile Nahçıvan arasında doğrudan demir yolu bağlantısı kurulacak.
Nahçıvan’daki demir yolu altyapısı ise yeni fizibilite çalışmasına uygun olarak tamamen yeniden inşa edilecek. Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in verdiği bilgiye göre yeni hattın uzunluğu 194 kilometre olacak.
Mevcut demir yolunun yıllık yük taşıma kapasitesi yaklaşık 1,5 milyon tondur. Yeni projenin hayata geçirilmesi sonucunda bu rakamın en az 15 milyon tona çıkarılması planlanıyor.
Ablukadan Stratejik Merkeze
Yeni ulaşım hattının açılması Nahçıvan’ın konumunu köklü biçimde değiştirecek. Özerk cumhuriyet, coğrafi açıdan izole edilmiş bir bölge olmaktan çıkarak Avrasya’nın başlıca ulaşım arterlerinden birinin merkezine dönüşecek.
Yeni kara ve demir yolları Nahçıvan’da sanayi, tarım, turizm, lojistik ve hizmet sektörlerinin gelişimini hızlandıracak. Yerel ürünlerin dış pazarlara erişimi kolaylaşacak, taşıma maliyetleri azalacak ve yeni yatırım imkânları ortaya çıkacak.
En önemlisi ise Nahçıvan, uzun yıllardır karşı karşıya kaldığı ablukanın ekonomik ve manevi yükünden kurtulacak.
Kendi devletinin ana topraklarından ayrı kalan Nahçıvan, bugün dünyanın ilgi odağındadır. Yakın gelecekte ise farklı ülkelere ve kıtalara açılan stratejik kapılardan birine dönüşecektir.
Bu yeni dönemin merkezinde Azerbaycan ve onun ayrılmaz parçası olan Nahçıvan yer alacaktır.
